Ünsüzler ve Sesbilgisel Özellikleri

Üretimleri esnasında ses yolunda engellerle karşılaşan seslere **"ünsüz" **sesler denir. Bu engeller tutuklanma, daralma, patlama veya sürtünme olarak karşımıza çıkar. Ünsüz sesler de karşılaştıkları engellere göre adlandırılıp sınıflandırılır. Engelle karşılaştıklarından ünsüz sesler, ünlü sesler gibi gürültüsüz değil tam aksine gürültülü ve hışırtılıdır. En az çaba yasasını izleyen diller için ünlü sesleri üretmek daha kolaydır fakat ünsüzlerde bu pek de geçerli değildir zira ünsüz sesler daha karmaşıktır. Ünlüler daha çok **ton **ile ilgiliyken ünsüzler, **hışırtıyla **ilgilidir.

Ünsüzler, birbirlerinden ayırt edilebilmek adına 3 sınıflandırmaya göre incelenir:

Çıkış yeri: Dudaksıl, dişsil, damaksıl, küçük dil, gırtlaksılÇıkış Biçimi: Patlamalı, genizsil, çarpmalı, sürtünücü, daralmalıSes Tellerinin Titreşimi: Ötümlü (titreşimli), ötümsüz (titreşimsiz)PATLAMALI ÜNSÜZLER (Plosives)

Ses yolunda gerçekleşen_ tam kapanma _sonucunda verilen havanın tamamen serbest bırakılması sonucunda üretilen seslerdir. Bu tam kapanma ağız boşluğu, diş bölgesi, diş eti bölgesi, ön damak veya art damak bölgelerinde gerçekleşir.

Kapanma tam olarak gerçekleştikten sonra _evrensel _olan söyleyiş evresi gerçekleşir:

YaklaşmaTutmaBırakma

Bu seslere örnek olarak** /p, b, t, d, k, g/ **sesleri gösterilebilir. Bu seslerin birbirlerinden farklılaşmasının temel sebebi olan ötümlülük durumuna göre ses üretim esnasında ortaya çıkan hava miktarı da değişkendir.

Örneğin /p/ sesinden "purse" ve /b/ sesinden de "bell" sözcüğüne baktığımızda ikisinin de çıkış yerine göre çift-dudaksıl ve çıkış biçimine göre patlamalı sesler olduğunu görürüz. Bu iki ses arasındaki fark, ses tellerinin titreşme durumudur; /p/ sesi ötümsüzken_ _/b/ sesi ötümlüdür.

ÖRNEK

/t/: Sözcük başında patlamalı bir şekilde sesletilen ünsüz, sözcükte son ses konumundayken ötümlü** /d/** ünsüzüne dönüşür --> taT+ı = taDı

/d/: Sözcük sonunda** /t/** ünsüzüne dönüşerek ötümsüzleşir --> aD, yaD, öD...

GENİZSİL ÜNSÜZLER (Nasals)

Ağız boşluğundaki kapanma sebebiyle hava akımı ağız yolundan değil de _burun yolundan geçer. Bu esnada art damakta bulunan** küçük dil (uvular) _**aşağıya doğru sarkar ve hava, yolda bir engelle karşılaşmaz. Çoğunlukla ötümlü yani ses tellerindeki titreşimlerle sesletilen ünsüzlerdir fakat Galce, Birmanca, İzlandaca gibi dillerde ötümsüz/titreşimsiz genizsil ünsüzlere de rastlanabilir.

ÖRNEK

/m/: Genizsil, çift-dudak, ötümlü

**/n/: **Genizsil, dil ucu-diş eti, ötümlü

İki sesi birbirinden ayırıp iki farklı ses olarak betimlenmesini sağlayan kısım "çıkış yerleridir."

Örnek

/n/ ünsüzü /v, f, k/ sesleriyle kullanıldığında: /m/ sesine dönüşür = eNFes

Sebebi, /n/ ünsüzünün /k/ ve /g/ gibi "dil art damak" ünsüzleriyle konumlandığında boğumlanma özelliğini kaybederek genizsilleşmesidir. = renk, Engin, sing, song...ÇARPMALI ÜNSÜZLER (Trill, Tap, Flap)

Sesin üretimi esnasında** dil ucunun** veya dil sırtının titrediği sesler bu sınıflandırmaya dahildir. Diller arasında en yaygın örnek olarak /r/ ünsüzü gösterilebilir. Türkçede dil ucunun, Fransızcadaki küçük dil /r/ sesinde dil sırtının titremesine sebep olan bu sesin_ titreşim süresi _veya vuruş sayıları değişkendir.

2-8 arasında değişen vuruş sayıları olan çarpmalı ünsüz /r/, Türkçede 2-4 arası vuruşa sebep olurken Rusçada bu sayı 8'e kadar çıkabilir.Vuruş sayıları evrensel olmayıp bir değişkendir.Fonetik alfabede birçok sınıflandırması ve çokça alt türü vardırÖRNEK

Sözcük başında, ortasında ve sonunda vuruş özellikleri değişir.

-Sözcük başı: Rakkas

-Sözcük ortası: Kara

-Sözcük sonu: Likör

Özelliklerini sıraladığımızda ise sözcük başının **çok **vuruşlu, ortasının **tek **vuruşlu ve sonunun **vuruşsuz **olduğunu görürüz.

Sözcük sonunda çarpmalı ünsüz olan** /r/** sesi _ötümsüzleşerek _sürtünücü (fricative) işlev taşır ve _yitirilme _özelliği vardır.