Ünlüler ve Sesbilgisel Özellikleri

Ünlü sesler, üretimleri esnasında konuşma organlarında herhangi bir engele çarpmadıklarından _gürültüsüz _ve _hışırtısız _olarak sesletilir. Dolayısıyla bütün ünlüler, titreşimli yani ötümlüdür. Ünlü sesleri üretmek, ünsüz sesleri üretmekten daha az zahmetli ve daha kolaydır. Dilde ekonomi yani** "en az çaba" **yasasını uyguladığımızdan, daha kolay sesletilen sesleri üretmeye daha yatkınız.

Ünlülerin özelliklerinin belirlenmesi şu 3 kısmın incelenmesiyle oluşur:

Dilin ağız boşluğundaki **devinimi ****Dudakların durumuÇene **açısı/Dilin yüksekliği

ÜNLÜ SESLERDE DİLİN DEVİNİMİ (Vowel Backness)

Dilin ağız boşluğundaki devinimine bakılarak sesin sıklık değerlerine yani **formant **değerlerine dair bir betimleme yapılabilir. Dilin devinimi, dilin konumuna göre arka dil (back), orta dil (mid) veya ön dil (front) olabilir. **Yüksek **formant değeri taşıyan ünlü sesler ön dil, **düşük **formant değeri taşıyan diller ise arka dil ünlüleri olarak belirtilir.

Örneğin sesletimi ön dilde sesletilen /i/ ünlüsünün formant değeri, arka dilde sesletilen /a/ ünlüsünden daha yüksektir.

-Arka dil ünlüleri:_ /a, o, u/_

**-Orta dil ünlüsü: **_/ı/_

-Ön dil ünlüleri: /e, i, ö, ü/

ÜNLÜ SESLERDE DUDAKLARIN DURUMU (Vowel Roundness)

Sesin üretimi esnasında dudakların aldığı biçim de sesin sesbilgisel özelliklerini betimlemek için çok önemlidir. Dudaklar, aldıkları biçimlere göre düz (unround) veya (yuvarlak) olabilirler.

DUDAKSILLAŞMA (LABIALISATION)

-Düz ünlüler:_ /a, e, ı, i/_

**-Yuvarlak ünlüler: **_/o, ö, u, ü/_

ÜNLÜ SESLERDE ÇENE AÇISI VE DİLİN YÜKSEKLİĞİ (Vowel Height)

Ünlü seslerin incelenmesinde genellikle birlikte alınan çene açısı ve dilin yüksekliği, bize bir ünlünün dar (narrow) veya geniş (wide) bir ünlü olduğunu betimler. **_Uluslararası Fonetik Alfabe'de (IPA) _**ünlüler **kapalı, yarı-kapalı, yarı-açık ve açık **olarak derecelendirilir.

Dil, ağız boşluğunda yükseldiğinde "kapalı" ünlü bir ses üretirken ağız boşluğunda alçalması sonucunda "açık" bir ünlü üretmiş olur. _Kapalı _sesler daha **uzundur **ve _açık _seslere kıyasla daha **geniş **frekans üretir.

Örneğin /i/ ünlüsü çene açısı ve dilin yüksekliğine göre kapalı iken /a/ ünlüsü daha açıktır. Bu da bize, /i/ sesinin daha uzun ve geniş, /a/ ünlüsünün ise daha kısa ve dar bir frekans vereceğini gösterir.ÜNLÜ DÖRTGENİ (Vowel Quadrilateral)

Ünlü dörtgeninde ünlülerin akustik özelliklerine bağlı olarak dilin devinimi, dilin yüksekliği, dudakların durumu ve çene açısı gibi özelliklerin incelenmesi ve bu sınıflandırmaların derecelendirmeleri yapılabilir. Dörtgenin solu, dilin ağız boşluğundaki konumuna göre aşağıdan yukarıya doğru açık, yarı-açık, yarı-kapalı ve kapalı derecelendirmelerini bize verir. Diyagrama soldan sağa baktığımızda ise dudakların durumuna bağlı olarak düz ve yuvarlak ünlüler gösterilir. Ünlü dörtgeninde soldan sağa doğru gidildikçe **yuvarlaklaşma **artar yani sol taraf, daha _düz _ünlüleri gösterir.